ديباچه 1 - سيد اسمعيل جرجانى در مسافرت به شمال ايران با عبور ترن از كوه‌هاى سر به فلك كشيده البرز ابتداء منطقهء سرسبز مازندران و متعاقب آن دشت حاصلخيز گرگان ظاهر مىگردد . در تمام طول راه هيچ نشانه‌اى از نزديك شدن ترن به زادگاه بزرگترين پزشك ايرانى ( به جز ابن سينا ) كه براى اولين بار در تاريخ ايران پس از اسلام مطالب علمى خود را به زبان فارسى برشته تحرير درآورد و كتاب ارزشمندش طى قرون متعدد راهنماى اطباى ايران بود و نامش كوس برابرى با نام ابن سينا را مىزند به چشم نمىخورد . سيد اسمعيل جرجانى در اواسط قرن پنجم در شهر جرجان ( كه نبايد آن را با گرگان فعلى اشتباه گرفت ) تولد يافت و نام پدرش حسن بود . شهر قديمى جرجان در 80 كيلومترى شرق گرگان فعلى ، كه سابقا استراباد ناميده مىشد ، قرار داشت و در عهد خود از شهرهاى بسيار معتبر و مركز تجارت محسوب مىگشت . اين شهر در دو سوى رود گرگان بنا شده و به علت آنكه بناى گنبد قابوس ، بنا شده در سال 396 ، در آن قرار داشت از معروفيت خاصى برخوردار بود ، اين شهر هم‌چنين به داشتن مگس‌هاى فراوان و غريب‌گز نيز شهره بود ، به احتمال زياد شيوع بيمارى مالاريا موجب گرديد كه شهر مزبور رو به ويرانى بگذارد و بعد هم مغول‌ها ويرانى آن را تكميل كردند . در سال 504 سيد اسمعيل به خوارزم ( خيوهء فعلى ) مهاجرت كرد و به خدمت قطب الدين محمد پادشاه خوارزم درآمد و در آنجا چهار كتاب مهم پزشكى نوشت كه عبارت‌اند از خفيهء علائى ، يادگار طب ، ذخيره و اغراض الطب . اين دانشمند بزرگ در سال 530 در مرو درگذشت و اين تمام اطلاعاتى است كه ما از او داريم . به احتمال زياد خفيهء علائى اولين كتاب او مىباشد زيرا در سال 507 ، يعنى سه سال پس از مهاجرتش به خوارزم نوشته شده است . كتاب مزبور را به اين علت خفيهء علائى مىنامند كه در دو جلد بر روى اوراق باريك و بلندى نوشته شده است تا اطباء بتوانند به هنگام سوار شدن بر اسب آن را در چكمه‌هاى خود جا بدهند . اغراض الطب او هم احتمالا آخرين كتابش مىباشد زيرا به نام وزير اتسز خان كه بين سال‌هاى 521 تا 551 سلطنت مىكرد تحرير گرديده است . هر دو كتاب مزبور تحت الشعاع كتاب طبى عظيم او يعنى ذخيره قرار دارند كه در ده جلد تدوين گرديده و تقريبا حاوى نيم ميليون كلمه است . اين كتاب نه تنها در تمام دورهء صفويه مهمترين كتاب درسى دانشجويان طب محسوب مىگشت ، بلكه تا زمانى كه گرايش